Στην Ελλάδα το πρόβλημα της αυθαίρετης
δόμησης είναι
διαχρονικό. Οι ρίζες του προβλήματος είναι βαθιές, τα αίτια κοινωνικά, οικονομικά,
πολιτικά, και δεν είναι τυχαίο ότι σε περιόδους έντονων κοινωνικοοικονομικών
αλλαγών υπήρξε έξαρση της αυθαίρετης δόμησης. Επί πλέον: έλλειψη για πολλά χρόνια Χωροταξικού και
Πολεοδομικού Σχεδιασμού, ολοκληρωμένου και
σαφούς Νομοθετικού πλαισίου και ανυπαρξία Κτηματολογίου
( ειδικότερα αστικού Κτηματολογίου). Η μη καταγραφή
μεταξύ των δημοσίων Κτημάτων είχε σαν αποτέλεσμα το κράτος
να αδυνατεί να διαφυλάξει την δημόσια περιουσία, αφού
πολλές φορές η
αυθαίρετη δόμηση συνοδεύεται από καταπάτηση κοινοχρήστων χώρων.
Ποιοι είναι υπαίτιοι για την
αυθαίρετη δόμηση; Οι πολίτες και η πολιτεία.
Οι
πολίτες διότι προς χάριν των προσωπικών τους επιδιώξεων και συμφερόντων ενεργούν
αδιαφορώντας για τις επιπτώσεις στο περιβάλλον στο κοινωνικό σύνολο αλλά και
στον ίδιο τους τον εαυτό καταστρέφοντας τον τόπο που και οι ίδιοι ζουν σήμερα
και που
αύριο θα παραδώσουν στα παιδιά τους. Η πολιτεία διότι ουδέποτε
είχε την βούληση να αντιμετωπίσει αποφασιστικά το πρόβλημα της αυθαίρετης
δόμησης, απεναντίας πολλές φορές το χρησιμοποιεί σαν εισπρακτικό
μέσο, και για την άσκηση πολιτικής. Διάφορες κατά
καιρούς μεμονωμένες επεμβάσεις, υπό μορφή πυροτεχνήματος,
γίνονται κυρίως για λόγους εντυπωσιασμού. Η ανυπαρξία
αποτελεσματικών μηχανισμών ελέγχου και πρόληψης, σε συνδυασμό με τις
κατά καιρούς Νομοθετικές ρυθμίσεις εξαίρεσης από κατεδάφιση και διάφορες άλλες
ευεργετικές διατάξεις, είχαν σαν αποτέλεσμα να περάσει στην πεποίθηση των πολιτών,
ότι η ανέγερση αυθαιρέτων όχι μόνο δεν τιμωρείται αλλά προστατεύει
την ιδιοκτησία
από διάφορες δεσμεύσεις σε μελλοντικό πολεοδομικό σχεδιασμό, (ρυμοτόμηση,
χαρακτηρισμό της έκτασης ως κοινόχρηστο ή κοινωφελές κ.λ.π.)
Η
ανυπαρξία αποτελεσματικών μηχανισμών ελέγχου και πρόληψης, σε συνδυασμό με τις
κατά καιρούς Νομοθετικές ρυθμίσεις εξαίρεσης από κατεδάφιση και διάφορες άλλες
ευεργετικές διατάξεις, είχαν σαν αποτέλεσμα να περάσει στην πεποίθηση των πολιτών,
ότι η ανέγερση αυθαιρέτων όχι μόνο δεν τιμωρείται αλλά προστατεύει την ιδιοκτησία
από διάφορες δεσμεύσεις σε μελλοντικό πολεοδομικό σχεδιασμό, (ρυμοτόμηση,
χαρακτηρισμό της έκτασης ως κοινόχρηστο ή κοινωφελές κ.λ.π.) Η άπληστη πλευρά του
χαρακτήρα του Έλληνα που θέλει να δομήσει την ιδιοκτησία του
άθικτη, (χωρίς να συνεισφέρει στη δημιουργία των κοινοχρήστων χώρων), με όσο το δυνατόν
μεγαλύτερη εκμετάλλευση, (νόμιμη και μη), και μετά απαιτεί ευθαρσώς από την
πολιτεία την νομιμοποίηση των αυθαιρεσιών του.
Ποιες είναι οι επιπτώσεις της
αυθαίρετης δόμησης;
Καταρχήν
και κυρίως στο Περιβάλλον : φυσικό, οικιστικό, πολιτιστικό.
Αλλά
και στην ποιότητα ζωής, αφού οι αυθαίρετοι οικισμοί μη διαθέτοντας το στοιχειώδη
Κοινωνικό Εξοπλισμό, δεν πληρούν τις προϋποθέσεις που θα μπορούσαν να
εξασφαλίσουν στους κατοίκους ομαλή διαβίωση. Η αυθαίρετη δόμηση αποτελεί
για τον Ελληνικό χώρο την πλέον συνηθισμένη πρακτική αστικής ανάπτυξης
δημιουργώντας πολεοδομικό κατεστημένο που δύσκολα μπορεί
να δεχθεί επεμβάσεις και βελτιώσεις με τον πολεοδομικό σχεδιασμό, ο οποίος πλέον
γίνεται, σχεδόν κατά κανόνα, για την νομιμοποίηση των κτισμάτων με την ένταξη
τους στο σχέδιο πόλης.
Η
αυθαίρετη δόμηση σε πολλές περιπτώσεις συνοδεύεται από καταπάτηση Δημοσίων κτημάτων,
δασικών εκτάσεων, αιγιαλού, ρεμάτων και γενικά περιβαλλοντολογικά ευαίσθητων
περιοχών με ότι αυτό συνεπάγεται για τον τόπο. Ακόμα και στην περίπτωση
που η αυθαίρετη δόμηση γίνεται σε ιδιωτικές εκτάσεις έχει προηγηθεί κατακερματισμός
αγροτικής γης και εξαφάνιση παραδοσιακών καλλιεργειών. Τα
αυθαίρετα κτίσματα κατασκευάζονται κατά κανόνα πρόχειρα χωρίς στατική μελέτη,
με συνθήκες πίεσης, γεγονός που τα καθιστά ευάλωτα στις όποιες φυσικές καταστροφές
μετά, τις οποίες το κράτος καλείται να καταβάλει υπέρογκες αποζημιώσεις
για την αποκατάσταση των ζημιών. Το χειρότερο όμως όλων είναι ότι ένα
μεγάλο μέρος της κοινωνίας συνηθίζει να ζει σε υποβαθμισμένο χώρο, χωρίς να έχει
απαιτήσεις στη ποιότητα και την αισθητική ούτε να ενοχλείται από την καταστροφή
του οικιστικού, φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος.
Ποια είναι τα μέτρα πρόληψης;
Τα
μέτρα που πρέπει να ληφθούν για την αναχαίτιση του φαινομένου της αυθαίρετης δόμησης
πρέπει να προκύψουν μετά από μελέτη των αιτιών που την προκαλούν. Τα μέτρα αυτά
θα πρέπει να επεμβαίνουν στη ρίζα του προβλήματος και όχι εκ των υστέρων,
μετά τη δημιουργία του, με οδυνηρά μέτρα καταστολής, που εκτός των άλλων αμαυρώνουν
την εικόνα της πολιτείας. Προγράμματα στεγαστικής πολιτικής για τις ασθενέστερες
οικονομικά τάξεις, και κυρίως δια της παιδείας. Ο κόσμος πρέπει να πάψει να καταστρέφει τον τόπο του επειδή θα τον
αγαπήσει και όχι από φόβο.
Από τη μεριά της η πολιτεία πρέπει να
σταματήσει να ενθαρρύνει διαχρονικά την αυθαίρετη δόμηση με τις
διάφορες κατά καιρούς νομοθετικές ρυθμίσεις που άλλοτε έχουν
προεκλογικό και άλλοτε εισπρακτικό χαρακτήρα.(Ινστιτούτο Επιμόρφωσης του Εθνικού Κέντρου Δημόσιας Διοίκησης και ΑυτοδιοίκησηςΣυντ.
Ελένη Μπούτου Λεμπέση & Αικατερίνη Νενεδάκη)
